Τρίτη, 16 Δεκεμβρίου 2014

Η ναυτική στρατηγική των βυζαντινών και ένα πανίσχυρο όπλο στα χέρια τους!

Με αφορμή τους πολέμους των βυζαντινών εναντίον των Αράβων, οι μαθητές του Β3 Νίκος και Σπύρος Ταρενίδης, Γιώργος Παντελόπουλος και Κων/νος Καράμ ανέλαβαν την πρωτοβουλία να αναζητήσουν πληροφορίες για το υγρό πυρ, το πανίσχυρο όπλο των βυζαντινών, αλλά και γενικότερα την οργάνωση και την τακτική του βυζαντινού στόλου. Οι πληροφορίες που βρήκαν και οι εικόνες που επέλεξαν μας δίνουν μια γεύση από τις ναυμαχίες και τις μάχες των βυζαντινών στη διάρκεια του 8ου, 9ου και 10ου αιώνα, τόσο κατα τη διάρκεια των πολιορκιών της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες, όσο και όταν περνάνε στην αντεπίθεση εναντίον των Αράβων και άλλων εχθρών της αυτοκρατορίας.


Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΝΟΔΟ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΗΓΕΜΟΝΙΑΣ



Η οργάνωση του βυζαντινού ναυτικού παρουσίαζε ανάλογη δομή πυρήνα-περιφέρειας με τον στρατό ξηράς. Τον πυρήνα του βυζαντινού ναυτικού αποτελούσε ο κεντρικό στόλος στην Κωνσταντινούπολη υπό τον δρουγγάριο του πλόιμου, ο οποίος ήταν ex officio αρχιναύαρχος όλων των βυζαντινών στόλων. Ο κεντρικός στόλος είχε τη ζωτική αποστολή να προστατεύει την Κωνσταντινούπολη από ναυτικές επιθέσεις και αποκλεισμούς. 

 

Επίσης λειτουργούσε ως ο πυρήνας μεγάλων ναυτικών εκστρατευτικών δυνάμεων. Κατά τα φαινόμενα μονοπωλούσε το όπλο του «υγρού πυρός», ώστε να έχει εξασφαλισμένη τη στρατηγική ανωτερότητα έναντι των θεματικών στόλων σε περίπτωση στάσεως κατά της βυζαντινής κυβέρνησης. Μετά τον κεντρικό στόλο ιεραρχικά έρχονταν τα τρία ναυτικά θέματα της Ανατολής, των Κιβυρραιωτών στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας, του Αιγαίου και της Σάμου. Τα τρία αυτά ναυτικά θέματα κάλυπταν την θαλάσσια άμυνα των κεντρικών επαρχιών της Αυτοκρατορίας έναντι των αραβικών στόλων. Πέρα από αυτά υπήρχαν  περιφερειακές μοίρες που λειτουργούσαν κάτω από διάφορα παραλιακά θέματα της Δύσης στα Βαλκάνια και στη νότια Ιταλία, οι τακτικές αποστολές των οποίων αφορούσαν την τοπική ναυτική άμυνα. 

 Το υγρό πυρ



Το υγρό πυρ (λεγόμενο επίσης πυρ θαλάσσιον, μηδικόν πυρ, πολεμικόν πυρ, πυρ λαμπρόν, πυρ ρωμαϊκόν ή πυρ σκευαστόν) και γνωστό στους Δυτικούς ως ελληνικό πυρ ήταν ένα εμπρηστικό όπλο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, που εφευρέθηκε τον ύστερο 7ο αιώνα μ.Χ.. Εκτοξευόμενο από καταπέλτες, αλλά κυρίως από πεπιεσμένους σίφωνες, το υγρό πυρ είχε την ιδιότητα να μην σβήνει στο νερό. Ως εκ τούτου, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόκρουση των αραβικών πολιορκιών της Κωνσταντινούπολης, και σε αρκετές ναυτικές συμπλοκές με τους Άραβες και τους Ρως. Περιβαλλόταν με άκρα μυστικότητα, με αποτέλεσμα να αγνοούμε σήμερα την ακριβή σύστασή του. Το βυζαντινό υγρό πυρ δεν πρέπει να συγχέεται με παρόμοιες εμπρηστικές ουσίες που χρησιμοποίησαν οι Άραβες και άλλα κράτη, και που στη διεθνή βιβλιογραφία συνήθως αναφέρονται συλλογικά ως «ελληνικό πυρ». Εμπρηστικές ουσίες, βασιζόμενες σε θειάφι, πίσσα ή πετρέλαιο, χρησιμοποιήθηκαν για πολεμικούς σκοπούς αιώνες πριν την εφεύρεση του υγρού πυρός. Η χρήση εμπρηστικών βελών και δοχείων με εύφλεκτες ουσίες ανάγεται στους Ασσυρίους τον 9ο αιώνα π.Χ., και ήταν ευρέως διαδεδομένη και στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Τα συστατικά και οι διαδικασίες παραγωγής αλλά και εξαπόλυσης του υγρού πυρός ήταν άκρως απόρρητα μυστικά. Η μυστικότητα που το περιέβαλλε ήταν τόση, που η σύνθεση του υγρού πυρός χάθηκε, και έκτοτε αποτελεί αντικείμενο διαφόρων εικασιών. Ανά τους αιώνες, η αναζήτηση της χαμένης αυτής φόρμουλας έχει μονοπωλήσει σχεδόν την έρευνα γύρω από το υγρό πυρ. 



Εντούτοις, το υγρό πυρ πρέπει να γίνει αντιληπτό ως ένα ολοκληρωμένο οπλικό σύστημα αποτελούμενο από διάφορα επιμέρους κομμάτια, τα οποία ήταν όλα απαραίτητα για την αποτελεσματική του δράση. Πέραν της φόρμουλας της εμπρηστικής ουσίας καθ' εαυτής, το σύστημα περιλάμβανε τους πυρφόρους δρόμονες, τη συσκευή που θέρμαινε και έθετε υπό πίεση την ουσία, το σίφωνα που την εξαπέλυε, και την ειδική εκπαίδευση των χειριστών του συστήματως, των λεγόμενων σιφωναρίων. Οι διάφοροι χειριστές και τεχνίτες του συστήματος είχαν κατά πάσα πιθανότητα γνώση μόνο ενός επιμέρους εξαρτήματος, εξασφαλίζοντας ότι κανένας εχθρός δεν θα μπορούσε με μιας να αποκτήσει πλήρη γνώση του.Έτσι εξηγείται πως όταν το 814 οι Βούλγαροι πήραν τις πόλεις Μεσημβρία και Δεβελτό και βρήκαν εκεί 36 σίφωνες και ποσότητες της εμπρηστικής ουσίας, στάθηκαν ανίκανοι να τα χρησιμοποιήσουν.
                                                                                                             Από τη Βικιπαίδεια

 

Οι αγώνες των βυζαντινών εναντίον των Αράβων και των Βουλγάρων μέσα από τους χάρτες

Δραστηριότητα Ι
 
Ο παρακάτω χαρτης μας προσφέρει πολλές πληροφορίες για τα σύνορα και τους πολέμους ανάμεσα στους Άραβες και τους Βυζαντινούς από τις αρχές του 8ου ως τον 11ο αιώνα. 
  • Με μωβ χρώμα απεικονίζεται η βυζαντινή αυτοκρατορία και με πράσινο το αραβικό χαλιφάτο τις αρχές τους 8ου αιώνα. 
  •  Τα πράσινα βέλη δείχνουν τις αραβικές επιθέσεις, ενώ τα μωβ βέλη τις βυζαντινές (προσέξτε και τις ημερομηνίες).
  • Τα πράσινα Χ δείχνουν τις νίκες των αράβων, ενώ τα μωβ Χ των βυζαντινών.
  • Το μωβ σήμα με την άγκυρα δείχνει τα ναυτικά κέντρα των βυζαντινών και η πράσινη άγκυρα των Αράβων
Παρατηρήστε με προσοχή και καταγράψτε:
 
Ποια εδάφη περιλαμβάνει το βυζαντινό κράτος και ποια το αραβικό χαλιφάτο ως τις αρχές του 8ου αιώνα;

Ποια είναι τα σημαντικότερα ναυτικά κέντρα των δύο αντιπάλων;

Ποια εδάφη (πόλεις, νησιά)  θα κατορθώσουν να κατακτήσουν οι βυζαντινοί και πότε;


 

Δραστηριότητα ΙΙ

Ο παρακάτω χάρτης απεικονίζει τους τόπους όπου διαδραματίστηκαν οι σημαντικότερες μάχες ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τους Βούλγαρους (με κόκκινο αστεράκι) στη διάρκεια της βασιλείας του Βασίλειου Β. Ποιες είναι αυτές;



 Δραστηριότητα ΙΙΙ

Ο παρακάτω χάρτης απεικονίζει το Βυζαντινό κράτος την εποχή του Βασιλείου Β΄(11ος αιώνας). Ποια εδάφη τελικά ανακτούν οι Βυζαντινοί από του Άραβες και τους Βούλγαρους και ποια είναι τα σύνορα της αυτοκρατορίας;


Κυριακή, 7 Δεκεμβρίου 2014

Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς, τους Βουλγάρους και τους Ρώσους


Σλαβική πρεσβεία ζητά βοήθεια από τους βυζαντινούς

α. Ο εκχριστιανισμός των Μοραβών

Τα γεγονότα

862/3: Ο ΡΑΣΤΙΣΛΑΒΟΣ, ηγεμόνας των Μοραβών, ζήτησε ιεραποστόλους για να διδάξουν το Χριστιανισμό στο λαό του.
Ο στόχος του: ήθελε να στηριχτεί στο Βυζάντιο, για να αποκρούσει τις απειλές των Γερμανών και των Βουλγάρων.
Η αντίδραση των βυζαντινών: Ο ΜΙΧΑΗΛ Γ΄ και ο ΦΩΤΙΟΣ αντιλήφθηκαν τα οφέλη της πρότασης για το Βυζάντιο και  ανέθεσαν την ιεραποστολή στον ΚΩΝ/ΝΟ (ΚΥΡΙΛΛΟ) και το ΜΕΘΟΔΙΟ.

Το έργο των ιεραποστόλων:
Ο Κύριλλος επινόησε το σλαβικό αλφάβητο και μετέφρασε στα σλαβικά τη Θεία Λειτουργία και τα ιερά βιβλία

Κύριλλος και Μεθόδιος
Κύριλλος και Μεθόδιος,
Υαλογράφημα στο Καθεδρικό Ναό του Μάριμπορ, Σλοβενία

 Η σημασία του εκχριστιανισμού για τους Μοραβούς:
1. Η χρήση της σλαβικής διευκόλυνε τους Μοραβούς να κατανοήσουν το κήρυγμα και τη Λειτουργία και εξασφάλισε τεράστια επιτυχία στο ιεραποστολικό έργο.
2. Οι δύο αδελφοί οργάνωσαν τη σλαβική εκκλησία (863 - 866).
3. Μύησαν τους Σλάβους στον πολιτισμό των Ελλήνων και του Χριστιανισμού
4. Ο εκχριστιανισμός συνετέλεσε στην ενότητα των Σλάβων, γιατί ενίσχυσε την αίσθηση της κοινότητας και της κοινής πίστης.


Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων ήταν γεγονός μεγάλης σημασίας και για το Βυζάντιο.
Το βυζάντιο επέκτεινε την επιρροή του στην Κεντρική Ευρώπη και καλλιέργησε φιλικές σχέσεις με τους γειτονικούς βαλκανικούς λαούς.



Κείμενο γραμμένο με χρήση του Κυριλλικού αλφαβήτου. Πρόκειται για σελίδα (10ος-11ος αιώνας), που βρίσκεται στην μονή Ζωγράφου στο Άγιο Όρος.


  β) Ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων


Βάπτιση του τσάρου των Βουλγάρων Βόρη Α' το 864 (από το χρονικό του Ιωάννη Σκυλίτζη)
 Τα γεγονότα:  
Με αφορμή τον εκχριστιανισμό των Βουλγάρων, το Βυζάντιο ήρθε σε ανοιχτή σύγκρουση με τον Πάπα. Ο Πάπας είχε στόχο την επέκταση της επιρροής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην κεντρική ευρώπη. 
Το βυζάντιο για να προλάβει τις εξελίξεις επεμβαίνει ανοιχτά και ο βυζαντινός στρατός υποχρέωσε το ΒΟΡΗ, ηγεμόνα των Βουλγάρων, α) να δεχτεί το Χριστιανισμό από την Κων/πολη και β) να βαπτιστεί ο ίδιος από τον Μιχαήλ Γ΄. Αργότερα, όμως, ο πάπας επεμβαίνει και πάλι στα ζητήματα της Βουλγαρικής Εκκλησίας, με πρόσκληση του ίδιου του Βόρη.
Αντίδραση του Βυζαντίου:  Ο ΦΩΤΙΟΣ κατήγγειλε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία και κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για λειτουργικά και δογματικά λάθη.
Ο σκοπός του: Η υπεράσπιση της ανεξαρτησίας της Βυζαντινής Εκκλησίας αλλά και των συμφερόντων του βυζ. κράτους.
Με τη ΣΥΝΟΔΟ του 867: 

1) αναθεμάτισε τον πάπα.
2) απέρριψε το δόγμα filioque (= την πεποίθηση της καθολικής εκκλησίας ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται όχι μόνο από τον θεό αλλά και από τον Υιο του θεού (filio=γιος)
3) καταδίκασε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία.
Τέλος, η ΣΥΝΟΔΟΣ του 870: Αποφάσισε ότι η Βουλγαρική Εκκλησία υπάγεται στο Πατριαρχείο Κων/πολης.


γ) Η ίδρυση, η εξέλιξη και ο εκχριστιανισμός του ρωσικού κράτους



  α) Η διαμόρφωση του έθνους των Ρώσων
-  Οι Βάραγγοι, τους οποίους οι ανατολικοί Σλάβοι ονόμαζαν Ρώς, ήταν σκανδιναβικά φύλα που εμφανίστηκαν στο ιστορικό προσκήνιο τον 9ο αι.    
    -Συνδύαζαν εμπορικές με πειρατικές δραστηριότητες και έγιναν γνωστοί στους λαούς της Δύσης με τα ονόματα Βίκιγκς και Νορμανδοί.

   – Στο χώρο της σημερινής Ρωσίας αξιοποίησαν για εμπορικές δραστηριότητες τους υδάτινους δρόμους  μέσω των οποίων έφταναν στον Εύξεινο και την Κωνσταντινούπολη.

- Οι Βάραγγοι ή Ρως αναμείχθηκαν με τους ανατολικούς Σλάβους και δημιούργησαν βαθμιαία ένα νέο λαό. Στο λαό αυτό οι ίδιοι έδωσαν το όνομα και την κρατική οργάνωση, που δεν είχαν τα σλαβικά φύλα, και οι Σλάβοι τη γλώσσα και τη λαϊκή βάση.



β. Ίδρυση κράτους-Σχέσεις με το Βυζάντιο

    - Στα μέσα του 9ου αι. σχηματίστηκε το πρώτο σημαντικό ρωσικό κράτος. Ήταν η ηγεμονία του Κιέβου, η οποία έκανε εμπόριο με το Βυζάντιο και το Χαλιφάτο.

   - Μετά από δύο αποτυχημένες εκστρατείες κατά της Κωνσταντινούπολης, οι Ρώσοι στη διάρκεια του 10ου αι. υπέγραψαν δύο σημαντικές εμπορικές συνθήκες με το Βυζάντιο (911 και 944).
Αποτέλεσμα:

  – Οι συνθήκες αυτές επέτρεπαν στους Ρώσους να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται στην Κωνσταντινούπολη. Οι εμπορικές σχέσεις ανάμεσα τους δύο λαούς προετοίμασαν τον εκχριστιανισμό των Ρώσων.

γ) Ο εκχριστιανισμός των Ρώσων
Τα γεγονότα
Ο αυτοκράτορας Βασίλειος ο Β΄ ήρθε αντιμέτωπος με μια επανάσταση των πλούσιων γαιοκτημόνων (=δυνατών) της Μικράς Ασίας και ζήτησε τη βοήθεια του Ρώσου τσάρου Βλαδίμηρου, υποσχόμενος να του δώσει ως σύζυγο την αδερφή του Άννα. Οι Ρώσοι έστειλαν στρατό και βοήθησαν το Βασίλειο να καταστείλει την εξέγερση, αλλά ο Βασίλειος ανέβαλλε συνεχώς να εκπληρώσει το δικό του μέρος της συμφωνίας. Ο Βλαδίμηρος, για να πιέσει την κατάσταση, κατέλαβε τη βυζαντινή πόλη Χερσώνα και τότε ο Βασίλειος δέχτηκε να στείλει τη νύφη, με τον πρόσθετο όρο ότι ο Βλαδίμηρος θα γινόταν χριστιανός. Ο Βλαδίμηρος δέχτηκε και μαζί με το γάμο και τη βάφτισή του βαφτίστηκαν ομαδικά και οι Ρώσοι στον ποταμό Δνείπερο (989).

 Ας παρακολουθήσουμε τα γεγονότα που οδήγησαν στον εκχριστιανισμό των ρώσων από το Λαυρεντιανό χρονικό:

Η κατάληψη της Χερσώνας και ο εκχριστιανισμός των Ρώσων

    Μετά παρέλευση ενός έτους, κατά το έτος 6496 (988) ο Βλαδίμηρος εκστράτευσε με τους στρατιώτες του κατά της Χερσώνας, μιας ελληνικής πόλης. Οι κάτοικοι της Χερσώνας οχυρώθηκαν μέσα στην πόλη, ενώ ο Βλαδίμηρος παρατάχθηκε στο λιμάνι, σε απόσταση βολής τόξου από αυτή [...]. Οι Ρώσοι απέκοψαν τη ροή του νερού και οι Χερσωνιτες δεν άντεξαν τη δίψα και παραδόθηκαν. Ο Βλαδίμηρος και η συνοδεία (druzina) του εισήλθαν στην πόλη.

     Ο Βλαδίμηρος έστειλε τότε απεσταλμένους στους υτοκράτορες Βασίλειο και Κωνσταντίνο με το ακόλουθο μήνυμα: «Κοιτάξτε, πήρα την περίφημη πόλη σας. Πληροφορούμαι όμως ότι έχετε μια ανύπαντρη αδελφή. Αν δεν μου τη δώσετε για γυναίκα, θα κάνω στην Κωνσταντινούπολη ό,τι έκανα και σ' αυτή εδώ την πόλη».

    Όταν οι δύο αυτοκράτορες άκουσαν το μήνυμα, κυριεύτηκαν από θλίψη και έστειλαν πρεσβεία με το ακόλουθο μήνυμα: «Δεν ταιριάζει στους Χριστιανούς να παντρεύουν τις κόρες τους με εθνικούς. Αν βαπτιστείς, θα εξασφαλίσεις αυτό το πλεονέκτημα. Θα δεχτείς τη Βασιλεία των Ουρανών και θα έχεις κοινή με εμάς πίστη.» [...]

    Ο Βλαδίμηρος συγκατατέθηκε και αποφάσισε να βαπτιστεί. Ο επίσκοπος Χερσώνας μαζί με τους ιερείς της αδελφής του αυτοκράτορα βάπτισε τον Βλαδίμηρο, αφού τον κατήχησε στο Χριστιανισμό

      Λαυρεντιανό Χρονικό, γερμ. μετ. Jo. Bujnoch (Slavische Geschichtsschreiber 1), Γκρατς-Βιέννη-Κολονία 1958,
143-145.



Ο Βλαδίμηρος βαπτίζεται χριστιανός

Η σημασία του εκχριστιανισμού των Ρώσων
1. Με τον εκχριστιανισμό των Ρώσων μια τεράστια έκταση εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της Ορθοδοξίας και του βυζαντινού πολιτισμού.
2. Η μεταβολή αυτή επηρέασε καθοριστικά τη νοοτροπία και τον πνευματικό και υλικό πολιτισμό των Ρώσων.
3. Οι εμπορικές ανταλλαγές με το Βυζάντιο εντατικοποιήθηκαν, 
4. Αυξήθηκε κατά πολύ ο αριθμός των βαράγγων και ρώσων μισθοφόρων που υπηρετούσαν στην αυτοκρατορική φρουρά και το βυζαντινό στρατό.


Πέμπτη, 4 Δεκεμβρίου 2014

Βιβλία και αναγνώστες στο βυζάντιο


Οι λόγιοι την περίοδο αυτή που μελετάμε (9ος- 11ος αιώνας) άρχισαν να αναζητούν, να συλλέγουν, να μελετούν και να αντιγράφουν χειρόγραφα με έργα της αρχαίας γραμματείας. Τι ήταν όμως τα χειρόγραφα βιβλία; 

Δραστηριότητα
Αφού παρατηρήσετε τις εικόνες που έχουν αναρτηθεί στο μπλογκ και διαβάσετε τις πληροφορίες που συνέλεξαν οι μαθητές της περσινής χρονιάς στην πλατφόρμα του wikispaces με θέμα την καθημερινή ζωή στιο βυζάντιο, προσπαθήστε να σκεφτείτε και να καταγράψετε:




Προσκυνητάριο Αγίων Τόπων, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα


Ειλητάριο. Θεία Λειτουργία Μεγάλου Βασιλείου, 12ος αι. Σινά, Μονή της Αγίας Αικατερίνης

 
Τετραευαγγέλιο, Αποκάλυψη του Ιωάννη, Βυζαντινό και Χριτιανικό Μουσείο Αθήνα



Από ποιο υλικό ήταν φτιαγμένες οι σελίδες των χειρόγραφων βιβλίων και τι είδους βιβλία χρησιμοποιούσαν οι βυζαντινοί;

Καθώς η τυπογραφία δεν έχει ανακαλυφθεί ακόμα, τα βιβλία αναπαράγονται χειρόγραφα. Ποιοι ασχολούνταν με την αντιγραφή των βιβλίων;

Ποιο ήταν το περιεχόμενο των χειρόγραφων βιβλίων;

Πώς διακοσμούνται τα χειρόγραφα βιβλία; Τι ήταν οι "μικρογραφίες" και τι πιστεύετε ότι προσφέρουν στον ιστορικό σήμερα;

Ποιοι μπορούσαν στο βυζάντιο να έχουν στην κατοχή τους βιβλία και γιατί; 



 

Κυριακή, 30 Νοεμβρίου 2014

Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΧΑΗΛ Γ΄ ΚΑΙ Η ΑΥΓΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΠΟΧΗΣ

Η ιστορία μέσα από πηγές

Α. Έναρξη της Νέας Εποχής
Στα χρόνια της βασιλείας του Μιχαήλ του Γ΄ άρχισε η ανάπτυξη της δύναμης του Βυζαντίου. Η οριστική αναστήλωση των εικόνων επέτρεψε στη βυζαντινή κυβέρνηση να ασχοληθεί με τη βελτίωση της άμυνας κατά των Αράβων και τα έργα του πολιτισμού. Για μια δεκαετία τις υποθέσεις του κράτους διεύθυνε προσωπικά ο ικανότατος καίσαρ Βάρδας, θείος του Μιχαήλ Γ. 

Δάσκαλος και μαθητές
Εκπαίδευση
Β. Ίδρυση της Σχολής της Μαγναύρας
Η ίδρυση της ανώτερης σχολής της Μαγναύρας, με πρωτοβουλία του Καίσαρα Βάρδα, αποτελεί σταθμό στην ιστορία της βυζαντινής εκπαίδευσης.
Δραστηριότητα: Αφού διαβάσετε προσεκτικά το παρακάτω κείμενο να απαντήσετε στις ερωτήσεις:
Ποιος διευθύνει τη Σχολή;
Ποια μαθήματα διδάσκονταν οι φοιτητές στη σχολή της Μαγναύρας;
Με ποιο τρόπο ο Καίσαρ Βάρδας συνέβαλε στην πρόοδο των επιστημών και της ίδιας της Σχολής;

Ο Λέων ο Φιλόσοφος και η Μαγναύρα

    Ο Λέων, καθώς σχόλαζε, εξαιτίας της καθαίρεσης του [από το αξίωμα του μητροπολίτη Θεσσαλονίκης], διεύθυνε τη σχολή της Μαγναύρας. Ο μαθητής του Θεόδωρος ήταν επικεφαλής του τμήματος της γεωμετρίας, ο Θεοδήγιος της αστρονομίας, και ο Κομητάς της γραμματικής, που διδάσκει πώς μιλιούνται σωστά τα ελληνικά. Ο Βάρδας τους έδινε γενναιόδωρες χορηγίες, για να καλύπτουν τις ανάγκες τους και, επειδή αγαπούσε τη γνώση, τους επιςκεπτόταν συχνά, ενθαρρύνοντας τις κλίσεις των φοιτητών τους: μέσα σε λίγα χρόνια έδωσε φτερά στην επιστήμη, που σημείωσε αλματώδη πρόοδο.

Συνεχιστές Θεοφάνη, 4ο βιβλίο, έκδ. I. Bekker, CSHB, Βόννη 1838, 192.

Γράμματα
Γ. Ενδιαφέρον για τους κλασικούς
Οι λόγιοι την περίοδο αυτή άρχισαν να αναζητούν, να συλλέγουν, να μελετούν και να αντιγράφουν χειρόγραφα με έργα της αρχαίας γραμματείας. Ο πιο αξιόλογος από αυτούς ήταν ο πατριάρχης Φώτιος.
Ο Φώτιος έγραψε έργα θεολογικά, ομιλίες και ένα λεξικό. Το πιο σημαντικό έργο είναι η Μυριόβιβλος: μια συλλογή 300 φιλολογικών δοκιμίων  με τα οποία ο Φώτιος σχολιάζει και ερμηνεύει αρχαία έργα.
Τον Φώτιο θα τον συναντήσουμε και στα επόμενα μαθήματα γιατί ήταν αυτός που συνέλαβε την ιδέα του εκχριστιανισμού των Σλάβων.

 Δραστηριότητα:
Αφού μελετήσεις με προσοχή το απόσπασμα από τη βιογραφία του Ιγνατίου, να επισημάνεις τις προϋποθέσεις που εξασφάλιζαν κοινωνική ανάδειξη στο Βυζάντιο κατά τον 9ο αι.


Η προσωπικότητα του Φωτίου
    Αυτός ο Φώτιος δεν ανήκε στους ταπεινούς και ανώνυμους, αλλά στους ευγενείς από καταγωγή και έγκριτους πολίτες και θεωρούνταν ο πιο προκομμένος στην κοσμική σοφία και σύνεση από όλους όσοι ασχολούνταν με τα ζητήματα της πολιτείας. Είχε τέτοιες γνώσεις στη γραμματική, την ποίηση, τη ρητορική, τη φιλοσοφία, την ιατρική και κάθε σχεδόν κοσμική επιστήμη, ώστε έλεγαν ότι όχι μόνο ξεχώριζε απ' όλους τους συγχρόνους του, αλλά συναγωνιζόταν ακόμη και τους αρχαίους. Στο πρόσωπο του συνδυάζονταν όλες οι αρετές: το ταλέντο, οι σπουδές, ο πλούτος, με τον οποίο αποκτούσε όποιο βιβλίο ήθελε, και πάνω απ' όλα η φιλοδοξία που τον έκανε να ξαγρυπνάει τις νύχτες, ασχολούμενος με τη μελέτη των βιβλίων.
Νικήτας ο Παφλαγών, Βίος Ιγνατίου, J.-P. Migne,
Patrologia Graeca, τ. 105 (Παρίσι 1862), στήλη 509 Β.

Μικρογραφία στην οποία απεικονίζεται ο πατριάρχης Φώτιος, από τη χρονογραφία του Ιωάννη Σκυλίτζη. Νότιος Ιταλία (Παλέρμο), περ. 1150-75, τέμπερα σε περγαμηνή. Μαδρίτη, Εθνική Βιβλιοθήκη
Δημώδης (λαϊκή) λογοτεχνία
Δ. Αραβικοί πόλεμοι και επική ποίηση
Οι συνεχείς πόλεμοι των Βυζαντινών με τους Άραβες στα σύνορα της αυτοκρατορίας στη διάρκεια του 9ου αιώνα αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για τη βυζαντινή επική ποίηση. Ανώνυμοι τραγουδοποιοί συνέθεσαν άσματα που εξυμνούσαν τους αγώνες και τα πολεμικά κατορθώματα των ακριτών. 

Τι σημαίνει «ακρίτας»; Τι ήταν οι ακρίτες; 
Οι στρατιώτες που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα (άκρα) του Βυζαντίου. Ο πιο γνωστός ήρωας αυτών των τραγουδιών ήταν ο Διγενής Ακρίτας.

Αυτά τα ηρωικά άσματα τα τραγουδούσαν τραγουδιστές που περιφέρονταν στις επαρχίες της Μικράς Ασίας και θεωρούνται τα πιο σημαντικά δείγματα της δημώδους (λαϊκής) λογοτεχνίας των Βυζαντινών.

Ακριτικό Ιππικό - Δ. Σκουρτέλης

Δραστηριότητα

Να επιλέξετε ένα από τα δύο ακριτικά τραγούδια και αφού το διαβάσετε με προσοχή να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις:
       
Ποια είναι τα κεντρικά πρόσωπα του ποιήματος;
Ποιο προτέρημα των αντρών αυτών εξυμνούν τα τραγούδια αυτά και σε ποιους στίχους γίνεται αυτό φανερό;
Ποιες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των αντρών αυτών αντλούμε από τα ποιήματα;

Τα μαρμαρένια Αλώνια. Η πάλη του Διγενή με τον Χάρο. Πίνακας του Δ. Σκουρτέλη


      Ο θάνατος του Διγενή
 Τρίτη εγεννήθη ο Διγενής και Τρίτη θα πεθάνη.
Πιάνει καλεί τους φίλους του κι' όλους τους αντρειωμένους,
νά ρθη ο Μηνάς κι' ο Μαυραϊλής, νά ρθη κι' ο γιος του Δράκου
νά ρθη κι' ο Τρεμαντάχειλος, που τρέμει η γη κι' ο κόσμος.
Κ' επήγαν και τον ηύρανε 'ς τον κάμπο ξαπλωμένο.
Βογγάει, τρέμουν τα βουνά, βογγάει, τρέμουν οι κάμποι.
"Σαν τι να σ' ηύρε Διγενή, και θέλεις να πεθάνης;
-Φίλοι, καλώς ωρίσατε, φίλοι κι' αγαπημένοι,
συχάσατε, καθήσατε κ' εγώ σας αφηγειέμαι.
Της Αραβίνας τα βουνά, της Σύρας τα λαγκάδια,
που κει συνδυό δεν περπατούν, συντρείς δεν κουβεντιάζουν,
παρά πενήντα κ' εκατό, και πάλε φόβο νέχουν,
κ' εγώ μονάχος πέρασα πεζός κι' αρματωμένος,
με τετραπίθαμο σπαθί, με τρεις οργυαίς κοντάρι.
Βουνά και κάμπους έδειρα, βουνά και καταράχια,
νυχτιαίς χωρίς αστροφεγγιά, νυχτιαίς χωρίς φεγγάρι.
Και τόσα χρόνια πού ζησα δω 'ς τον απάνου κόσμο
κανένα δε φοβήθηκα από τους αντρειωμένους.
Τώρα είδα έναν ξυπόλυτο και λαμπροφορεμένο,
πόχει του ρίσου τα πλουμιά, της αστραπής τα μάτια,
με κράζει να παλέψωμε σε μαρμαρένια αλώνια
κι' όποιος νικήση από τους δυο να παίρνη την ψυχή του."

Κ' επήγαν κ' επαλέψανε 'ς τα μαρμαρένια αλώνια,
κι' όθε χτυπάει ο Διγενής, το αίμα αυλάκι κάνει,
κι' όθε χτυπάει ό Χάροντας, το αίμα τράφο κάνει.



  Του μικρού Βλαχόπουλου
Ο Κωσταντίνος ο μικρός κι' ο Αλέξης ο αντρειωμένος,
και το μικρό Βλαχόπουλο, ο καστροπολεμίτης,
αντάμα τρων και πίνουνε και γλυκοκουβεντιάζουν,
κι' αντάμα έχουν τους μαύρους των 'ς τον πλάτανο δεμένους.
Του Κώστα τρώει τα σίδερα, τ' Αλέξη τα λιθάρια,
και του μικρού Βλαχόπουλου τα δέντρα ξερριζώνει.
Κ' εκεί που τρώγαν κ' έπιναν και που χαροκοπούσαν,
πουλάκι πήγε κ' έκατσε δεξιά μεριά 'ς την τάβλα.
Δεν κελάϊδούσε σαν πουλί, δεν έλεε σαν αηδόνι,
μόν' ελαλούσε κ' έλεγε ναθρωπινή κουβέντα.
"Εσείς τρώτε και πίνετε και λιανοτραγουδάτε,
και πίσω σας κουρσεύουνε Σαρακηνοϊ κουρσάροι.
Πήραν τ' Αλέξη τα παιδιά, του Κώστα τη γυναίκα,
και του μικρού Βλαχόπουλου την αρραβωνιασμένη."

Ώστε να στρώση ο Κωσταντής και να σελλώση ο Αλέξης,
ευρέθη το Βλαχόπουλο 'ς το μαύρο καβαλλάρης.
"Για σύρε συ Βλαχόπουλο 'ς τη βίγλα να βιγλίσης,
αν είν' πενήντα κ' εκατό χύσου μακέλλεψέ τους,
κι' αν είναι περισσότεροι, γύρισε μίλησε μας."
Επήγε το Βλαχόπουλο στη βίγλα να βιγλίση.
Βλέπει Τουρκιά Σαρακηνους κι' Αράπηδες κουρσάρους,
πλάγια κοκκινίζαν.
'ρχισε να τους διαμετράη, διαμετρημούς δεν είχαν.
Να πάη πίσω ντρέπεται, να πάη εμπρός φοβάται.
Σκύβει φιλεί το μαύρο του, στέκει και τον ρωτάει,
"Δύνεσαι, μαύρε μ', δύνεσαι 'ς το γαίμα για να πλέξης;
-Δύνομαι, αφέντη, δύνομαι 'ς το γαίμα για να πλέξω,
κι' όσους θα κόψη το σπαθί τόσους θενά πατήσω.
Μόν' δέσε το κεφάλι σου μ' ένα χρυσό μαντήλι,
μην τύχη λάκκος και ρηχτώ και πέσης απ' τη ζάλη.
-Σαΐτταις μου αλεξαντριαναίς, καμιά να μη λυγίσει,
και συ σπαθί μου διμισκί, να μην αποστομώσης.
Βόηθα μ', ευχή της μάννας μου και του γονιού μου βλόγια,
ευχή του πρώτου μ' αδερφού, ευχή και του στερνού μου.
Μαύρε μου, άιντε νά μπουμε, κι' όπου ο Θεός τα βγάλη!"

'Σ τα έμπα του μπήκε σαν αϊτός, 'ς τα ξέβγα σαν πετρίτης,
'ς τα έμπα του χίλιους έκοψε, 'ς τα ξέβγα δυο χιλιάδες,
και 'ς το καλό το γύρισμα κανένα δεν αφήνει.
Πήρε τ' Αλέξη τα παιδιά, του Κώστα τη γυναίκα,
και το μικρό Βλαχόπουλο την αρραβωνιασμένη.
Προσγονατίζει ο μαύρος του και πίσω του τους παίρνει.

'Στο δρόμο νοπού πήγαινε σέρνει φωνή περίσσα.
"Πού είσαι αδερφέ μου Κωσταντά κι' Αλέξη αντρεϊωμένε;
αν είστε εμπρός μου φύγετε κι' οπίσω μου κρυφτήτε,
τι θόλωσαν τα μάτια μου, μπροστά μου δε σας βλέπω,
και το σπαθί μου ερράγισε, κόβοντας τα κεφάλια,
κι' ο μαύρος λιγοκάρδισε πατώντας τα κουφάρια."