Τετάρτη, 19 Νοεμβρίου 2014

Η ναυτική στρατηγική των βυζαντινών και ένα πανίσχυρο όπλο στα χέρια τους!

Με αφορμή τους πολέμους των βυζαντινών εναντίον των Αράβων, οι μαθητές του Β3 Νίκος και Σπύρος Ταρενίδης, Γιώργος Παντελόπουλος και Κων/νος Καράμ ανέλαβαν την πρωτοβουλία να αναζητήσουν πληροφορίες για το υγρό πυρ, το πανίσχυρο όπλο των βυζαντινών, αλλά και γενικότερα την οργάνωση και την τακτική του βυζαντινού στόλου. Οι πληροφορίες που βρήκαν και οι εικόνες που επέλεξαν μας δίνουν μια γεύση από τις ναυμαχίες και τις μάχες των βυζαντινών στη διάρκεια του 8ου, 9ου και 10ου αιώνα, τόσο κατα τη διάρκεια των πολιορκιών της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες, όσο και όταν περνάνε στην αντεπίθεση εναντίον των Αράβων και άλλων εχθρών της αυτοκρατορίας.


Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΝΟΔΟ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΗΓΕΜΟΝΙΑΣ



Η οργάνωση του βυζαντινού ναυτικού παρουσίαζε ανάλογη δομή πυρήνα-περιφέρειας με τον στρατό ξηράς. Τον πυρήνα του βυζαντινού ναυτικού αποτελούσε ο κεντρικό στόλος στην Κωνσταντινούπολη υπό τον δρουγγάριο του πλόιμου, ο οποίος ήταν ex officio αρχιναύαρχος όλων των βυζαντινών στόλων. Ο κεντρικός στόλος είχε τη ζωτική αποστολή να προστατεύει την Κωνσταντινούπολη από ναυτικές επιθέσεις και αποκλεισμούς. 

 

Επίσης λειτουργούσε ως ο πυρήνας μεγάλων ναυτικών εκστρατευτικών δυνάμεων. Κατά τα φαινόμενα μονοπωλούσε το όπλο του «υγρού πυρός», ώστε να έχει εξασφαλισμένη τη στρατηγική ανωτερότητα έναντι των θεματικών στόλων σε περίπτωση στάσεως κατά της βυζαντινής κυβέρνησης. Μετά τον κεντρικό στόλο ιεραρχικά έρχονταν τα τρία ναυτικά θέματα της Ανατολής, των Κιβυρραιωτών στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας, του Αιγαίου και της Σάμου. Τα τρία αυτά ναυτικά θέματα κάλυπταν την θαλάσσια άμυνα των κεντρικών επαρχιών της Αυτοκρατορίας έναντι των αραβικών στόλων. Πέρα από αυτά υπήρχαν  περιφερειακές μοίρες που λειτουργούσαν κάτω από διάφορα παραλιακά θέματα της Δύσης στα Βαλκάνια και στη νότια Ιταλία, οι τακτικές αποστολές των οποίων αφορούσαν την τοπική ναυτική άμυνα. 

 Το υγρό πυρ



Το υγρό πυρ (λεγόμενο επίσης πυρ θαλάσσιον, μηδικόν πυρ, πολεμικόν πυρ, πυρ λαμπρόν, πυρ ρωμαϊκόν ή πυρ σκευαστόν) και γνωστό στους Δυτικούς ως ελληνικό πυρ ήταν ένα εμπρηστικό όπλο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, που εφευρέθηκε τον ύστερο 7ο αιώνα μ.Χ.. Εκτοξευόμενο από καταπέλτες, αλλά κυρίως από πεπιεσμένους σίφωνες, το υγρό πυρ είχε την ιδιότητα να μην σβήνει στο νερό. Ως εκ τούτου, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόκρουση των αραβικών πολιορκιών της Κωνσταντινούπολης, και σε αρκετές ναυτικές συμπλοκές με τους Άραβες και τους Ρως. Περιβαλλόταν με άκρα μυστικότητα, με αποτέλεσμα να αγνοούμε σήμερα την ακριβή σύστασή του. Το βυζαντινό υγρό πυρ δεν πρέπει να συγχέεται με παρόμοιες εμπρηστικές ουσίες που χρησιμοποίησαν οι Άραβες και άλλα κράτη, και που στη διεθνή βιβλιογραφία συνήθως αναφέρονται συλλογικά ως «ελληνικό πυρ». Εμπρηστικές ουσίες, βασιζόμενες σε θειάφι, πίσσα ή πετρέλαιο, χρησιμοποιήθηκαν για πολεμικούς σκοπούς αιώνες πριν την εφεύρεση του υγρού πυρός. Η χρήση εμπρηστικών βελών και δοχείων με εύφλεκτες ουσίες ανάγεται στους Ασσυρίους τον 9ο αιώνα π.Χ., και ήταν ευρέως διαδεδομένη και στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Τα συστατικά και οι διαδικασίες παραγωγής αλλά και εξαπόλυσης του υγρού πυρός ήταν άκρως απόρρητα μυστικά. Η μυστικότητα που το περιέβαλλε ήταν τόση, που η σύνθεση του υγρού πυρός χάθηκε, και έκτοτε αποτελεί αντικείμενο διαφόρων εικασιών. Ανά τους αιώνες, η αναζήτηση της χαμένης αυτής φόρμουλας έχει μονοπωλήσει σχεδόν την έρευνα γύρω από το υγρό πυρ. 



Εντούτοις, το υγρό πυρ πρέπει να γίνει αντιληπτό ως ένα ολοκληρωμένο οπλικό σύστημα αποτελούμενο από διάφορα επιμέρους κομμάτια, τα οποία ήταν όλα απαραίτητα για την αποτελεσματική του δράση. Πέραν της φόρμουλας της εμπρηστικής ουσίας καθ' εαυτής, το σύστημα περιλάμβανε τους πυρφόρους δρόμονες, τη συσκευή που θέρμαινε και έθετε υπό πίεση την ουσία, το σίφωνα που την εξαπέλυε, και την ειδική εκπαίδευση των χειριστών του συστήματως, των λεγόμενων σιφωναρίων. Οι διάφοροι χειριστές και τεχνίτες του συστήματος είχαν κατά πάσα πιθανότητα γνώση μόνο ενός επιμέρους εξαρτήματος, εξασφαλίζοντας ότι κανένας εχθρός δεν θα μπορούσε με μιας να αποκτήσει πλήρη γνώση του.Έτσι εξηγείται πως όταν το 814 οι Βούλγαροι πήραν τις πόλεις Μεσημβρία και Δεβελτό και βρήκαν εκεί 36 σίφωνες και ποσότητες της εμπρηστικής ουσίας, στάθηκαν ανίκανοι να τα χρησιμοποιήσουν.
                                                                                                             Από τη Βικιπαίδεια

 

Δευτέρα, 17 Νοεμβρίου 2014

Η μεταβατική εποχή: Οι έριδες για το ζήτημα των εικόνων

Τι παρατηρείτε σε αυτήν την εικόνα;
Η εικονομαχία

Ορισμός: Μια διαμάχη που συγκλόνισε το βυζάντιο από τις αρχές του 8ου ως και τα μέσα του 9ου αιώνα και σχετίζεται με το ερώτημα: είναι η λατρεία των εικόνων σύμφωνη με το ορθόδοξο δόγμα;

Πρωτεργάτες
Οι αυτοκράτορες Λέων Γ΄και Κωνσταντίνος Ε΄ (μέσα του 8ου αιώνα)

Τα αίτια της εικονομαχικής κίνησης

1) Η επιρροή της ιουδαϊκής και ισλαμικής θρησκείας, όπου κυριαρχούσαν ανεικονικές αντιλήψεις, δηλαδή δεν επέτρεπαν την παράσταση εικόνων του Θεού και γενικότερα ιερών προσώπων. Η επιρροή αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη στους βυζαντινούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας, λόγω της στενότερης επαφής με τους Άραβες και τους Εβραίους. 
2) Η λατρεία των εικόνων είχε φτάσει στην υπερβολή και στα όρια της δεισιδαιμονίας, ειδικά ανάμεσα στα λαϊκά στρώματα. 
3) Οι αυτοκράτορες της δυναστείας των Ισαύρων (717-802) υποστήριξαν τους εικονομάχους, επειδή ήθελαν να περιορίσουν την αυξανόμενη δύναμη των μοναχών, οι οποίοι προωθούσαν τη λατρεία των εικόνων. 
4) Κυκλοφόρησε η ιδέα ανάμεσα σε πολλούς ότι οι αποτυχίες των Βυζαντινών στους πολέμους, κυρίως με τους Άραβες, οφείλονταν στην οργή του Θεού, ο οποίος δήθεν δεν ήθελε τη λατρεία των εικόνων και τιμωρούσε έτσι τους Βυζαντινούς.

Πλήθος πιστών προσκυνούν, φιλούν κι αγγίζουν την εικόνα τής «Αχειροποιήτου», για να θεραπευτούν

Αφορμές και γεγονότα:

Α΄ Φάση της εικονομαχίας (726-787)
α) Εκδίδεται αυτοκρατορικό διάταγμα το 730 που απαγορεύει τη λατρεία των εικόνων. 
β) Οι εικονόφιλοι τιμωρούνται με φυλακίσεις, εξορίες και δημεύσεις περιουσιών. 
γ) Διώκονται οι μοναχοί και καταστρέφονται πολλά μοναστήρια. 
δ) Την υπεράσπιση της λατρείας των εικόνων αναλαμβάνει ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο μεγαλύτερος θεολόγος της εποχής του. 
Τερματισμός: Η πρώτη φάση τερματίζεται με τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο (787), την οποία συγκάλεσε η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία. Η σύνοδος αποκατέστησε τη λατρεία των εικόνων, διευκρινίζοντας ότι στις εικόνες απονέμεται μόνο τιμητική προσκύνηση.

Β΄ Φάση της εικονομαχίας (815-813)
Στη δεύτερη φάση πρωταγωνιστεί ο εικονομάχος αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ο Αρμένιος, ο οποίος απέδωσε στην εικονολατρία τις ήττες των Βυζαντινών στα πεδία των μαχών. 
Τερματισμός: Η φάση αυτή τελειώνει  με νέα σύνοδο το 843, την οποία συγκάλεσε η αυτοκράτειρα Θεοδώρα. Η σύνοδος αποφάσισε την οριστική αποκατάσταση και αναστήλωση των εικόνων.

Η αναστήλωση των εικόνων, Βυζαντινό Μουσείο,  αρχές του 17ου αιώνα

 Η ανάγνωση μιας εικόνας

Πώς φαίνεται ότι παρουσιάζεται στην παραπάνω εικόνα το γεγονός  της αναστήλωσης των εικόνων;   

Παρατηρήστε προσεκτικά τα πρόσωπα που βρίσκονται στην εικόνα. Α)Ποια μπορεί να είναι η γυναίκα στο πάνω μέρος; Β)Ποιο είναι το αγόρι που στέκεται δίπλα της; Γ)Ποια μπορεί να είναι τα πρόσωπα με τα φωτοστέφανα;



Συνέπειες της νίκης των εικονολατρών
1) Η ελληνική πνευματική παράδοση που ευνοούσε από τα αρχαία χρόνια την απεικόνιση των θεϊκών μορφών νίκησε την ασιατική ανεικονική παράδοση. 
2) Τερματίστηκαν οι θρησκευτικές διαμάχες. 
3) Η Εκκλησία μπόρεσε να αφοσιωθεί στο ιεραποστολικό της έργο και στη διάδοση του Χριστιανισμού σε ειδωλολατρικούς λαούς. 
4) Τα μοναστήρια άρχισαν να πολλαπλασιάζονται και να πλουτίζουν. 
5) Περιορίστηκαν οι υπερβολές στη λατρεία των εικόνων και των λειψάνων των αγίων.

Ο εικονολάτρης πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος ο Α΄ πατά επί του πτώματος μεταρρυθμιστή εικονομάχου.

Οι αρνητικές συνέπειες της εικονομαχίας
1. Ο βυζαντινός λαός διχάστηκε και διαιρέθηκε σε εικονομάχους και εικονολάτρες.
2. Όσο κράτησε η εικονομαχία, απαγορεύτηκε η παράσταση θείων προσώπων στους τοίχους των εκκλησιών και οι εκκλησίες διακοσμήθηκαν με ζώα, φυτά και διακοσμητικά μοτίβα.
3. Πολλές εικόνες και έργα τέχνης καταστράφηκαν.
4. Μετά την επικράτηση των εικονολατρών, πολλά κείμενα των εικονομάχων καταστράφηκαν.
5. Όσον αφορά τις σχέσεις του βυζαντίου με τους γείτονες του, η εικονομαχία προκάλεσε την απομάκρυνση της Εκκλησίας της Ρώμης από το Βυζάντιο, λόγω της δυσαρέσκειας της για τους εικονομάχους αυτοκράτορες.  

Μπορείτε να παρακολουθήσετε και το παρακάτω βίντεο που αναφέρει τα κύρια σημεία της εικονομαχίας





Δραστηριότητα
Αν ζούσατε στο βυζάντιο την εποχή της εικονομαχίας ποια πλευρά θα υποστηρίζατε; Αναπτύξτε την άποψη σας με τα κατάλληλα επιχειρήματα σε έναν πραγματικό διάλογο:

Αφού διαβάσετε προσεκτικά τα δύο κειμενα –μαρτυρίες για την εικονομαχία στη σελ. 34 του βιβλίου σας, να εντοπίσετε ποια ήταν τα κυριότερα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών.

Επιχειρήματα των εικονομάχων:
………………………………………………………………………………………

Επιχειρήματα των εικονολατρών:
………………………………………………………………………………………


Δευτέρα, 10 Νοεμβρίου 2014

Οι πρώτοι αιώνες του βυζαντίου: επανάληψη μετά μουσικής!

Ολοκληρώνοντας τους πρώτους αιώνες του Βυζαντίου ας θυμηθούμε σημαντικά πρόσωπα της περιόδου με λίγη...μουσική από την ομάδα του "History for music lovers".

Κρατήστε σημειώσεις!

Constantine ("Come On, Eileen" by Dexy's Midnight Runners)





Empress Theodora ("Norwegian Wood" by the Beatles)




Κυριακή, 9 Νοεμβρίου 2014

8ος-11ος αιώνας: Περίοδος της μεγάλης ακμής του βυζαντίου

Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας

Οι σημαντικότερες εξελίξεις από τον 8ο ως τον 11ο αιώνα:

Α. Τα σύνορα του βυζαντινού κράτους- εξωτερική πολιτική

Το "υγρό πυρ", ένα αποτελεσματικό όπλο των βυζαντινών, ενάντια στους εχθρούς του

1.Τα σύνορα ανάμεσα στους βυζαντινούς και το χαλιφάτο σταθεροποιούνται.
2. Στα μέσα του 9ου αιώνα οι βυζαντινοί περνούν στην αντεπίθεση στη Μ. Ασία.
3. Στα Βαλκάνια, το Βυζάντιο αντιμετωπίζει τη βουλγαρική απειλή.
4. Το Βυζάντιο αρχίζει σταδιακά να αφομοιώνει τους σλαβικούς πληθυσμούς.

Β. Διοίκηση

Τα θέματα γενικεύονται στη Μ. Ασία και τα Βαλκάνια.

Η ανάπτυξη των βυζαντινών θεμάτων το 10 αιώνα

-Ας θυμηθούμε:
  • Τι είναι τα θέματα;
  • Ποιος διοικεί τα θέματα;
  • Πώς ονομάζεται ο στρατός των θεμάτων και από ποιους επανδρώνεται;
  • Τι είναι τα στρατιωτόπια ή στρατιωτικά κτήματα;
  • Τι συνέπειες πιστεύετε ότι είχε η ανάπτυξη των θεματικών στρατών για το βυζάντιο;

Γ. Οικονομία: Ανάκαμψη



1. Ο πληθυσμός του Βυζαντίου αυξάνεται και πάλι.
2. Αναζωογονείται το εμπόριο και η βιοτεχνία.
3. Αυξάνονται τα κρατικά έσοδα.




Αλλά, ας μην ξεχνάμε ότι η οικονομία του Βυζαντίου στηρίζεται κυρίως στην ....................................................................................................................................

Γενικά, στη διάρκεια αυτής της περιόδου ενισχύεται ο ελληνικός χαρακτήρας της αυτοκρατορίας και περιορίζεται η χρήση της λατινικής γλώσσας.

Εργασία

Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄(802-811) πήρε μια σειρά από οικονομικά μέτρα για να αυξήσει τα έσοδα του κράτους. Επειδή τα μέτρα αυτά ήταν κυρίως η επιβολή νέων φόρων, δεν ήταν και πολύ αγαπητά στο λαό, γι΄ αυτό ονομάστηκαν "Κακώσεις" .
Να διαβάσετε προσεκτικά το παράθεμα "Οι κακώσεις του Νικηφόρου", στη σελίδα 32 του σχολικού βιβλίου και να απαντήσετε στο τετράδιο σας τις ερωτήσεις 3 και 4 (σελ. 33)

Δευτέρα, 3 Νοεμβρίου 2014

Η εξάπλωση των Αράβων, το εμπόριο και ο πολιτισμός τους

Ας πάρουμε μια γεύση από την εξάπλωση και τον πολιτισμό των Αράβων, μέσα από παλιές εικόνες και σύγχρονες φωτογραφίες που θα προσφέρουν αφορμές για συζήτηση. Ακολουθεί το σχεδιάγραμμα των πιο σημαντικών στοιχείων της ενότητας:
  
E. Delacroix, Άραβες από την πόλη του Αλγερίου


  • Οι Άραβες κατοικούσαν στην χερσόνησο της Αραβίας.
  • Τον 7ο αιώνα εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Αραβία ο ισλαμισμός. Το Ισλάμ είναι η μονοθεϊστική θρησκεία που ίδρυσε ο Μωάμεθ και επηρεάστηκε από τον Ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό.
  • Το Κοράνι (το ιερό βιβλίο των μουσουλμάνων) ζητούσε από τους πιστούς (μουσλίμ) διάδοση του ισλαμισμού με ιερό πόλεμο(τζιχάντ). Οι νεοφώτιστοι στον Ισλαμισμό  Άραβες ξεκινούν τις εξορμήσεις τους κατά των βυζαντινών, κατακτώντας πολλές βυζαντινές και περσικές επαρχίες και δημιουργούν ένα μεγάλο αραβικό κράτος, το Χαλιφάτο.
  • Οι βασικότεροι παράγοντες εξάπλωσης των Αράβων ήταν α) η εξάντληση των βυζαντινών και των Περσών από τους μεταξύ τους πολέμους β) οι διώξεις των μονοφυσιτών (αιρετικοί χριστιανοί)στις ανατολικές επαρχίες του βυζαντίου. Πολλοί από τους κατοίκους αντιμετώπισαν θετικά την έλευση των Αράβων.

 Η ανάπτυξη του εμπορίου
  • Από τα μέσα του 8ου αι. οι Άραβες και οι Εβραίοι δραστηριοποιήθηκαν στο διεθνές εμπόριο με επίκεντρο τις μεγάλες πόλεις και έγιναν, όπως ειπώθηκε, οι μεταπράτες του διεθνούς εμπορίου.
  • Από τα μέσα του 9ου αι. οι Άραβες ίδρυσαν εμπορικές αποικίες στις ακτές των Ινδιών, της ΝΑ Ασίας και της Κίνας. 
  • Από τη μακρινή Ανατολή μετέφεραν μπαχαρικά και άλλα είδη πολυτελείας στις αραβικές και βυζαντινές αγορές, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη. 
  • Οι έμποροι του Ισλάμ υιοθέτησαν πολλές καινοτομίες: συγκρότησαν εμπορικές εταιρείες, επινόησαν την εμπορική επιταγή (τσεκ) και ανέπτυξαν το πιστωτικό σύστημα (αργυραμοιβοί και τράπεζες). Οι καινοτομίες αυτές διευκόλυναν σημαντικά τις συναλλαγές.

 β. Γράμματα και τέχνες 


  • Τα γράμματα και οι τέχνες αναπτύχθηκαν στο Ισλάμ με επίκεντρο μεγάλες πόλεις όπως ήταν η Κόρδοβα και η Βαγδάτη, όπου ιδρύθηκαν βιβλιοθήκες και πανεπιστήμια. Η αραβική λογοτεχνία ήταν της μόδας ακόμη και ανάμεσα στους χριστιανούς υπηκόους των αραβικών κρατών. 
  • Οι Άραβες μετέφρασαν τα έργα των Ινδών, των Περσών και των Ελλήνων. Ιδίως οι μεταφράσεις των έργων του ελλήνων σοφών και κυρίως του Αριστοτέλη και των Νεοπλατωνικών επηρέασαν βαθιά την αραβική σκέψη και επιστήμη.

  • H τέχνη των Αράβων δανείστηκε τεχνικές, τεχνίτες και υλικά από το Βυζάντιο, αλλά για θρησκευτικούς λόγους έμεινε προσηλωμένη στην ανεικονική τεχνοτροπία. Χαρακτηριστικά δημιουργήματα της αραβικής τέχνης είναι τα τεμένη (τζαμιά). Ξεχωρίζουν αυτό της Κόρδοβας και το μεγάλο τέμενος της Δαμασκού. 
Το τέμενος Ουμαγιάντ, ένα από τα παλιότερα και πιο όμορφα μουσουλμανικά τεμένη στη Δαμασκό,




Το εσωτερικό του τεμένους της Κόρδοβας



Λεπτομέρεια από τη διακόσμηση του τζαμιού της Κόρδοβας: Γιατί η τέχνη των Αράβων χαρακτηρίζεται ανεικονική;



Η επίδραση του αραβικού πολιτισμού στις επιστήμες και τη γλώσσα:


Άραβες αστρονόμοι




-Οι Άραβες καθιέρωσαν την ινδική αρίθμηση (Μαθηματικά)
-Οργάνωσαν μακρινά ταξίδια (Γεωγραφία)
-Υπολόγισαν την τροχιά του ήλιου και των πλανητών (Αστρονομία)
-Ανακάλυψαν το θεικό οξύ και το οινόπνευμα (Χημεία)
-Καθιέρωσαν νέα φάρμακα και πραγματοποίησαν πολύπλοκες εγχειρήσεις (Ιατρική)
-Εισήγαγαν στη Δύση το χαρτί και νέες καλλιέργειες (βερίκοκα, αγκινάρα, βαμβάκι, σακχαροκάλαμο, κλπ)
-Η παρουσία πολλών αραβικών λέξεων στις ευρωπαϊκές γλώσσες δείχνει το μέγεθος της επίδρασης του αραβικού πολιτισμού:   Άλγεβρα, ζενίθ, ναδίρ, ταρίφα, αλχημεία, αλκοόλ, ρύζι, σαφράνι, κλπ.